Thymele Logo
Search

γενετική της παράστασης [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Ερευνητικό πεδίο των θεατρικών και παραστασιακών σπουδών, απόρροια της γενετικής κριτικής, που μελετά τη γένεση και τους μετασχηματισμούς μιας παράστασης από την αρχική σύλληψη έως τη σκηνική πραγμάτωση και τις μεταγενέστερες εκδοχές της, ανασυνθέτοντας τη δημιουργική διαδικασία μέσα από τα γραπτά, οπτικά, ηχητικά και οπτικοακουστικά της ίχνη.

Ανάπτυξη

Η γενετική της παράστασης έχει τις ρίζες της στη γενετική κριτική [critique génétique]. Πρόκειται για κλάδο των λογοτεχνικών σπουδών, με δική του θεωρία και μεθοδολογία, που μελετά τα χειρόγραφα των συγγραφέων ως υλικά ίχνη της γένεσης ενός κειμένου. Ο κλάδος διαμορφώθηκε στη Γαλλία από το 1968. Τότε το γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) ανέθεσε στον γερμανιστή Louis Hay [Λουί Χέυ] τη μελέτη των χειρογράφων του ποιητή Heinrich Heine [Χάινριχ Χάινε], που είχε μόλις αποκτήσει η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Γύρω από την ομάδα αυτή συσπειρώθηκαν σταδιακά ερευνητές και ερευνήτριες των χειρογράφων και άλλων συγγραφέων. Ο όρος καθιερώθηκε το 1979 με τον συλλογικό τόμο Essais de critique génétique [Δοκίμια γενετικής κριτικής], που επιμελήθηκε ο Hay. Το 1982 η ομάδα αποτέλεσε αυτοτελή μονάδα του CNRS, με την ονομασία Institut des textes et manuscrits modernes [Ινστιτούτο Νεότερων Κειμένων και Χειρογράφων] (ITEM). Η γενετική κριτική μετατόπισε το ενδιαφέρον από το δημοσιευμένο κείμενο στα σημειώματα, στα σχεδιάσματα και στα διορθωμένα χειρόγραφα που προηγούνται, δηλαδή στο προκείμενο [avant-texte]. Έτσι αντιμετώπισε τη λογοτεχνία ως πράξη εν εξελίξει και όχι ως τελικό προϊόν. Τις αρχές της συστηματοποίησε η γλωσσολόγος Almuth Grésillon [Άλμουτ Γκρεζιγιόν] στο εγχειρίδιο Éléments de critique génétique [Στοιχεία γενετικής κριτικής] (1994).


Η μεταφορά της γενετικής προσέγγισης στη σκηνή απαίτησε ουσιαστική μεθοδολογική προσαρμογή. Η παράσταση είναι έργο συλλογικό και εφήμερο. Η γένεσή της δεν αποτυπώνεται σε ένα μοναδικό χειρόγραφο, όπως συμβαίνει συνήθως στη λογοτεχνία, αλλά σε πλήθος παραστασιακών τεκμηρίων που παράγουν τα μέλη της καλλιτεχνικής και τεχνικής ομάδας, τα οποία σπάνια συγκεντρώνονται σε ενιαίο αρχείο. Το 1998 η θεατρολόγος Josette Féral [Ζοζέτ Φεράλ] πρότεινε μια γενετική μελέτη της σκηνοθεσίας με το άρθρο της "Pour une étude génétique de la mise en scène" [«Για μια γενετική μελέτη της σκηνοθεσίας»] στο περιοδικό Théâtre/Public. Δέκα χρόνια αργότερα επανήλθε στο ζήτημα με την εισαγωγή της στο αφιέρωμα του Theatre Research International με τίτλο "Genetics of Performance" [«Η γενετική της παράστασης»]. Στο ίδιο αφιέρωμα, ο θεατρολόγος Jean-Marie Thomasseau [Ζαν-Μαρί Τομασσώ] κατέδειξε ότι η μέθοδος εφαρμόζεται και σε ιστορικές παραστάσεις, εφόσον σώζονται επαρκή τεκμήρια. Η γενετική της παράστασης δεν προϋποθέτει, επομένως, δραματικό κείμενο. Εξετάζει εξίσου παραστάσεις βασισμένες σε προϋπάρχοντα έργα και δημιουργίες που προκύπτουν από αυτοσχεδιασμούς, συλλογικές διαδικασίες ή σωματική έρευνα. Αποδείχθηκε ιδιαίτερα γόνιμη για το μεταδραματικό θέατρο, όπου το δραματικό κείμενο παύει να είναι το κέντρο της σκηνικής σύνθεσης και η παράσταση διαμορφώνεται κυρίως στις δοκιμές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι μελέτες του θεατρολόγου Luk Van den Dries [Λουκ Φαν ντεν Ντρις] και της ερευνητικής του ομάδας στο Πανεπιστήμιο της Αμβέρσας, οι οποίες προσέγγισαν τα τετράδια σκηνοθεσίας του Jan Fabre [Γιαν Φαμπρ] ως «γενετικά έγγραφα» [genetic documents].


Το ερευνητικό υλικό μιας παράστασης είναι εξαιρετικά ετερογενές: μπορεί να περιλαμβάνει σημειώσεις και ημερολόγια του σκηνοθέτη ή της σκηνοθέτριας, του/της χορογράφου και των υπολοίπων συντελεστών, ή επίσης διαδοχικές εκδοχές κειμένων, καταγραφές αυτοσχεδιασμών και δοκιμών και συνεντεύξεις. Σε αυτά προστίθενται σκηνογραφικά σχέδια, μακέτες, σχέδια φωτισμού και κοστουμιών, φωτογραφίες, μαγνητοσκοπήσεις και ηχογραφήσεις. Ο ερευνητής ή η ερευνήτρια συσχετίζει τα τεκμήρια αυτά για να ανασυνθέσει τις αποφάσεις, τις αναθεωρήσεις και τις επιλογές που εγκαταλείφθηκαν στην πορεία. Φωτίζει έτσι εξίσου ό,τι ενσωματώθηκε στη σκηνική πραγμάτωση και ό,τι έμεινε στο στάδιο της δυνατότητας.


Η μεθοδολογία εφαρμόζεται σε όλο το φάσμα των παραστατικών τεχνών. Στο θέατρο, οι σημειώσεις των δοκιμών και οι αυτοσχεδιασμοί των ηθοποιών μαρτυρούν πώς διαμορφώνονται η δραματουργία, η υποκριτική και η σκηνοθεσία. Στον χορό, οι χορογραφικές σημειώσεις και οι βιντεοσκοπημένες δοκιμές αποκαλύπτουν πώς γεννιούνται και εξελίσσονται τα κινητικά μοτίβα μέσα από τη συνεργασία του/της χορογράφου με τους χορευτές και τις χορεύτριες. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί το Siobhan Davies RePlay (2009), το ψηφιακό αρχείο της Βρετανίδας χορογράφου Siobhan Davies [Σιβόν Ντέιβις] και το πρώτο ψηφιακό αρχείο χορού στην Ευρώπη. Στην τέχνη της επιτέλεσης, η έρευνα εστιάζει στη σχέση της αρχικής σύλληψης με τη σωματική δράση. Στο κουκλοθέατρο και στο θέατρο αντικειμένων παρακολουθεί πώς εξελίσσονται οι κατασκευές και οι τεχνικές χειρισμού. Στην όπερα και στο μουσικό θέατρο διερευνά πώς συνδιαμορφώνονται μουσική, ερμηνεία, κίνηση και σκηνογραφία. Στη μουσική, τέλος, αξιοποιεί προσχέδια, παρτιτούρες και ηχογραφήσεις για τη μελέτη της σύνθεσης και, πιο πρόσφατα, του αυτοσχεδιασμού.


Στην Ελλάδα συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη του πεδίου το ερευνητικό έργο "Genesis: Genetic Research & Digital Visualization in the Performing Arts" [«Γενετική Έρευνα και Ψηφιακή Οπτικοποίηση στις Παραστατικές Τέχνες»] (2020-2024), το οποίο υλοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου με επιστημονική υπεύθυνη την Έλενα Παπαλεξίου [Eleni Papalexiou]. Το έργο επικεντρώθηκε στη γενετική ανάλυση και στην ψηφιακή οπτικοποίηση της δημιουργικής διαδικασίας, μελετώντας, μεταξύ άλλων, το έργο του Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] και του Δημήτρη Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou]. Η γενετική της παράστασης συμβάλλει, επομένως, όχι μόνο στην πληρέστερη κατανόηση ενός σκηνικού έργου, αλλά και στη διερεύνηση των μηχανισμών, των συνεργασιών και των δημιουργικών πρακτικών μέσω των οποίων αυτό συγκροτείται.

Εναλλακτικές Εκδοχές

γενετική ανάλυση της παράστασης, γενετική προσέγγιση της παράστασης
Αγγλικά
genetics of performance; genetic study of performance
Γαλλικά
génétique du spectacle, la; génétique théâtrale, la
Γερμανικά
Genetik der Aufführung, die
Ιταλικά
genetica dello spettacolo, la

Συνώνυμα

θεατρική γενετική

Σχετικοί όροι

παραστασιακό αρχείο, ζωντανό αρχείο, παραστασιολογία, παραστασιογραφία, σκηνικό κείμενο, ψηφιοποίηση, ψηφιακός ανθρωπισμός, παραστασιακό τεκμήριο, αυτοσχεδιασμός, δοκιμή ή πρόβα, σκηνοθετική σημείωση, σκηνοθέτης, σκηνοθέτρια, χορογράφος, μακέτα, σκηνικός φωτισμός, ενδυματολόγος, παρτιτούρα, σύνθεση

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"In the last decade, theatre research has been marked by a growing interest in the documentation, reconstruction, and analysis of creative processes in the performing arts. Theatre, dance, and performance scholars, often in collaboration with or in response to theatre makers and choreographers keen on exploring and sharing their own creative processes and working methods, have expanded their horizon from the ‘final product’ – the performance – to the varied and often complex activities that precede and eventually establish that performance. One of the underlying ideas that fuel the interest in the analysis of what Josette Féral once termed the ‘pre-performance’, is the expectation that insight in the genesis of the performance will provide a more encompassing perspective on the work as a whole. This ‘genetic’ perspective is especially fruitful when we consider the contemporary performing arts and, more specifically, ‘postdramatic’ theatre [...].


[...] We approach these manifold notes as ‘genetic documents’: they are traces of the creative process and show the ‘scenic drafts’ leading up to and eventually constituting the final production. Studying these notes gives theatre researchers an entry point into a director’s poetics of creation, which in turn, allows them to better understand the resulting poetics of the theatrical work. [...]"


«Την τελευταία δεκαετία, η θεατρική έρευνα χαρακτηρίζεται από ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για την τεκμηρίωση, την ανασύνθεση και την ανάλυση των δημιουργικών διαδικασιών στις παραστατικές τέχνες. Μελετητές του θεάτρου, του χορού και της επιτέλεσης, συχνά σε συνεργασία ή ως ανταπόκριση σε θεατρικούς δημιουργούς και χορογράφους που επιθυμούν να εξερευνήσουν και να μοιραστούν τις δικές τους δημιουργικές διαδικασίες και μεθόδους εργασίας, έχουν διευρύνει τους ορίζοντές τους από το "τελικό προϊόν" –την παράσταση– στις ποικίλες και συχνά σύνθετες δραστηριότητες που προηγούνται και τελικά διαμορφώνουν αυτή την παράσταση. Μία από τις θεμελιώδεις ιδέες που τροφοδοτούν το ενδιαφέρον για την ανάλυση αυτού που η Josette Féral ονόμασε κάποτε "προ-παράσταση" [pre-performance], είναι η προσδοκία ότι η κατανόηση της γένεσης της παράστασης θα προσφέρει μια πιο ολοκληρωμένη προοπτική για το έργο στο σύνολό του. Αυτή η "γενετική" προοπτική είναι ιδιαίτερα καρποφόρα όταν εξετάζουμε τις σύγχρονες παραστατικές τέχνες και, πιο συγκεκριμένα, το "μεταδραματικό" θέατρο [...].


[...] Προσεγγίζουμε αυτές τις ποικίλες σημειώσεις ως "γενετικά έγγραφα": αποτελούν ίχνη της δημιουργικής διαδικασίας και φανερώνουν τα "σκηνικά προσχέδια" που οδηγούν στην τελική παραγωγή και τελικά τη συγκροτούν. Η μελέτη αυτών των σημειώσεων δίνει στους/στις θεατρολόγους ένα σημείο εισόδου στην ποιητική της δημιουργίας ενός σκηνοθέτη/μιας σκηνοθέτριας, γεγονός που με τη σειρά του τους/τις επιτρέπει να κατανοήσουν καλύτερα την προκύπτουσα ποιητική του θεατρικού έργου. [...]»

Οι συγγραφείς, μέλη της ερευνητικής ομάδας του Πανεπιστημίου της Αμβέρσας, εντάσσουν τη γενετική της παράστασης στη στροφή της θεατρολογικής έρευνας από το τελικό σκηνικό αποτέλεσμα προς τις διεργασίες που το προετοιμάζουν. Υιοθετούν τον όρο «προ-παράσταση» [pre-performance] της Josette Féral [Ζοζέτ Φεράλ], ο οποίος σχηματίστηκε κατ' αναλογία προς το προκείμενο [avant-texte] της γενετικής κριτικής. Τις σημειώσεις του σκηνοθέτη ή της σκηνοθέτριας τις αντιμετωπίζουν ως «γενετικά έγγραφα», δηλαδή ως ίχνη που οδηγούν στην ποιητική της δημιουργίας, μια προσέγγιση ιδιαίτερα γόνιμη για το μεταδραματικό θέατρο.

Le Roy, F., Cassiers, E., Crombez, T., & Van den Dries, L. (2016). Tracing creation: The director's notebook as genetic document of the postdramatic creative process. Contemporary Theatre Review, 26(4), σσ. 468–484. doi.org.... Βλ. σσ. 468–469.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Από την ημερίδα "Approches génétiques de l'improvisation musicale: perspectives comparées" [«Γενετικές προσεγγίσεις του μουσικού αυτοσχεδιασμού:…

Το Siobhan Davies RePlay (2009), το πρώτο ψηφιακό αρχείο χορού στην Ευρώπη, συγκεντρώνει παραστάσεις, φωτογραφίες,…

Παρουσίαση της ψηφιακής πλατφόρμας La fabrique du spectacle [«Η δημιουργία της παράστασης»] του Πανεπιστημίου Rennes…

Οι καθηγήτριες Έλενα Παπαλεξίου και Αύρα Ξεπαπαδάκου παρουσιάζουν την τεκμηρίωση του αρχείου της Socìetas Raffaello…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σχέδιο του σκηνοθέτη Jan Fabre [Γιαν Φαμπρ] για την παράσταση Universal Copyrights 1 & 9

Η αφίσα του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου Προσεγγίζοντας το έργο του Δημήτρη Παπαϊωάννου: Από το οικείο…

Σκηνή από την παράσταση Sul concetto di volto nel Figlio di Dio [Περί της…

Εικαστικό υλικό έμπνευσης για την παράσταση Μήδεια 2 (2008) σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Παπαϊωάννου [Dimitris…

βασική

Féral, J. (1998). Pour une étude génétique de la mise en scène. Théâtre/Public, 144, σσ. 54–59.

Féral, J. (2008). Introduction: Towards a genetic study of performance – take 2. Theatre Research International, 33(3), σσ. 223–233. doi.org...

Forestier, G. (1996). Essai de génétique théâtrale: Corneille à l'œuvre. Paris: Klincksieck.

Grésillon, A. (1994). Éléments de critique génétique: Lire les manuscrits modernes. Paris: Presses Universitaires de France.

Grésillon, A., & Thomasseau, J.-M. (2005). Scènes de genèses théâtrales. Genesis (Manuscrits-Recherche-Invention), 26, σσ. 19–34.

Hay, L. (Επιμ.). (1979). Essais de critique génétique. Paris: Flammarion.

Le Roy, F., Cassiers, E., Crombez, T., & Van den Dries, L. (2016). Tracing creation: The director's notebook as genetic document of the postdramatic creative process. Contemporary Theatre Review, 26(4), σσ. 468–484. doi.org...

Löfgren, A., Keevallik, L., & Hofstetter, E. (2024). Are you serious? Workplace agenda and aesthetic negotiations with depictions at opera rehearsals. Journal of Pragmatics, 231, σσ. 82–98. doi.org...

McAuley, G. (2012). Not magic but work: An ethnographic account of a rehearsal process. Manchester: Manchester University Press.

Papalexiou, E. (2020). Towards a model of digital narration of the creative process of performance. European Journal of Theatre and Performance, 2, σσ. 376–423. journal.eastap.com...

Papalexiou, E., & Xepapadakou, A. (2023). Sur les traces de l'Orestie (une comédie organique?) de Romeo Castellucci: De sa conception (1995) à sa reprise (2015). Στο S. Lucet & A. C. Santos (Επιμ.), Parcours de génétique théâtrale: Brouillons, variations et transpositions (σσ. 99–128). Paris: Éditions Le Manuscrit.

Proust, S. (2005). L'approche génétique du théâtre au sein des Voies de la création théâtrale. Genesis (Manuscrits-Recherche-Invention), 26, σσ. 165–167. doi.org...

Proust, S. (2006). La direction d'acteurs dans la mise en scène théâtrale contemporaine. Vic-la-Gardiole: L'Entretemps.

Proust, S., Lucet, S., & Lemonnier-Texier, D. (Επιμ.). (2017). Mémoires, traces et archives en création dans les arts de la scène. Rennes: Presses Universitaires de Rennes.

Thomasseau, J.-M. (2008). Towards a genetic understanding of non-contemporary theatre: Traces, objects, methods. Theatre Research International, 33(3), σσ. 234–249. doi.org...

Van den Dries, L. (2006). Corpus Jan Fabre: Observations of a creative process. Gent: Imschoot Uitgevers.

Whatley, S. (2013). Recovering and reanimating 'lost' traces: The digital archiving of the rehearsal process in Siobhan Davies RePlay. Dance Research, 31(2), σσ. 144–156. doi.org...

συμπληρωματική

Balme, C. B. (2008). The Cambridge introduction to theatre studies. Cambridge: Cambridge University Press.

Fischer-Lichte, E. (2014). The Routledge introduction to theatre and performance studies (M. Arjomand & R. Mosse, Επιμ.). London & New York: Routledge.

Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre (A. Brown, Μετ.). London & New York: Routledge.

Vialletton, J.-Y., & Thomasseau, J.-M. (2008). Critique génétique. Στο M. Corvin (Επιμ.), Dictionnaire encyclopédique du théâtre à travers le monde. Paris: Bordas / SEJER.

Παπαλεξίου, Ε. (2009). Romeo Castellucci / Socìetas Raffaello Sanzio: Όταν ο λόγος μετατρέπεται σε ύλη. Αθήνα: Πλέθρον.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. γενετική της παράστασης. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/γενετική της παράστασης

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «γενετική της παράστασης». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/γενετική της παράστασης.

MLA

«γενετική της παράστασης». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/γενετική της παράστασης.

1388